Nineties

• In dit decennium keert het optimisme terug. De val van de Berlijnse muur in 1989 markeert niet alleen het einde van de Koude Oorlog. Het is ook het begin van een nieuwe wereldorde en de groei en bloeiperiode van het ik-tijdperk. Het individualisme viert hoogtij. Alles mag en straalt energie en optimisme uit. Grenzen worden verlegd op het gebied van kleding, muziek (house), feesten en digitale technologie. Internet komt op en ontketent een revolutie op het gebied van communicatie en toegankelijkheid van informatie.

  Scroll verder

  

• Wetenschappers starten het futuristische ‘human genome’ project om het menselijke genoom, de blauwdruk van ons leven vastgelegd in het DNA, te ontcijferen. Ook op het gebied van geneesmiddelontwikkeling is het optimisme terug.

  

• De slagzin van het antidepressivum Prozac “wat je merkt is dat het werkt” belichaamt in de jaren negentig de belofte van een biomedische behandeling van psychische stoornissen en klachten. Dit motto sluit aan bij de groeiende publieke belangstelling voor de nieuwe technische mogelijkheden (CT-scan en PET-scan) om het levende brein in beeld te brengen en te bestuderen.

  

• Volgens de arts en publicist Ivan Wolffers is er sprake van een nieuwe generatie van patiënten (‘gezondheidszorgconsumenten’), voorschrijvers en beleidsmakers. Deze generatie gelooft dat een ‘gestoorde psyche’ niet wordt veroorzaakt door de omstandigheden waarin een individu verkeert, maar vooral een biomedische oorzaak heeft.

  

• In ‘the decade of the brain’ propageren biomedische wetenschappers een directe koppeling van stemming en gedrag aan een tekort of teveel aan bepaalde hersenstoffen (neurotransmitters, zoals serotonine). Hersenen, neurotransmitters en gedrag zijn volgens hen onlosmakelijk met elkaar verbonden. De nieuwe generatie van antidepressiva, de zogenaamde SSRI’s (serotonineheropnameremmers), waarvan Prozac een prominente vertegenwoordiger is, belooft een oplossing voor de vaak moeilijk te behandelen aandoening depressie.

  

• De marketeers van farmaceutische bedrijven doen er alles aan om de SSRI’s onder de aandacht te brengen van artsen. Ze presenteren deze geneesmiddelen niet alleen als een veilig alternatief voor de bestaande antidepressiva, maar ook als een revolutionaire doorbraak in de biologische behandeling van psychiatrische stoornissen. De oude belofte van een ‘magic bullet’ voor de geest wordt nieuw leven ingeblazen.

  

• De spraakmakende publicatie van Listening to Prozac van de Amerikaanse psychiater Kramer en de frequente positieve beeldvorming in de Nederlandse media zorgt voor een grote consumentenvraag naar Prozac (fluoxetine) en andere SSRI’s. In 1994 is Prozac het op twee na best verkochte medicijn wereldwijd. De explosieve toename in het gebruik gaat samen met een gestage uitbreiding van de aandoeningen waarvoor deze geneesmiddelen worden voorgeschreven. Prozac en in haar kielzog andere SSRI's maken in de spreekkamer naam als panacee tegen angst, spanning en depressie. De depressie-epidemie wordt zo een zelfversterkend maatschappelijk fenomeen.

  

• We zien een MacDonaldisering in de reclame-uitingen, waarbij in Nederland dezelfde beeldpatronen voor een specifiek product worden gebruikt als in andere landen.

  

• Via industriegesponsorde nascholingscursussen worden vanaf midden jaren negentig huisartsen met succes getraind in het herkennen van angstgerelateerde stemmingsstoornissen al dan niet gekoppeld aan psychosomatische klachten. Het gebruikte beeldmateriaal in de geneesmiddelreclames sluit goed aan bij de veranderende maatschappelijke ideeën over depressie. Het gaat niet langer om een met taboes omgeven zwart gat, maar om een veelvoorkomende ‘tijdelijke dip’: snel oplossen en dan weer vrolijk rondlopen, springen of dansen.

  Einde